Azerbejdżańska droga do pierwszej niepodległości

Rosyjskie zainteresowanie Azerbejdżanem miało różne przyczyny. Zy­skowny handel
z Persją i Turcją, kolonizacja słabo zaludnionych terenów oraz miejscowe surowce. Jednak
najważniejsze było strategiczne znaczenie przesmyku między morzami Czarnym
a Kaspijskim. Podczas gdy w drugiej połowie XIX w. na ziemiach gruzińskich mówiło się
o społecznym odrodze­niu, na obszarze zajmowanym przez dzisiejszy Azerbejdżan dopiero
rozpo­czynał się proces świadomego budowania narodu. W tym kraju pogranicza nie
wytworzyła się tradycja wspólnoty w granicach państwa autochtonicz­nego. W latach
20. XIX w. Rosja nasiliła procesy asymilacyjne na Zakau­kaziu. Ta ekspansja oznaczała
utrwalenie podziału terytorium i ludności. Podobnie jak w Gruzji, włączenie tych obszarów
do Rosji zaowocowało powstaniem rodzimej elity. Proces ten był w pewnym stopniu
konsekwen­cją zderzenia cywilizacji muzułmańskiej z europejską.